Monday, June 29, 2020

„Стрип Алманах“ бр. 4: деветта уметност во време на коронавирус

Оваа 2020 година, по игра на случајот излезе многу специфична. Во време на масовна здравствена криза сите области на нашето живеење трпат сериозни последици, а секако многу погоден е и стрипот и стрип сцената кај нас (а кога до сега и не биле погодени). Но, точно во вакви моменти е можеби и најпотребно човек да фати и да создава нови приказни, цртежи, нови изданија. Четвртиот број на „Стрип Алманах“ е баш таков продукт, продукт на едно необично време и состојба, исто како и самите стрипови кои се застапени во изданието што се необични и нестандардни, па според тоа се надевам да бидат интересни и за читателите.

Во него, во авторство на Александар Стеванов се објавени два опширни написи; првиот за пионерот на стрипот во Македонија – Желимир Книвалд, а вториот посветен на македонскиот современ стрип. Воедно, Стеванов се јавува и како сценарист на сите објавени стрипови во овој „Стрип Алманах“. Нивни илустратори, пак, се: Весна Ничевска, Катерина Николовска-Тери, Мирко Бојаџијевски, Стефан Коцевски и гостинката од Португалија – Елиза де Соуза. Најзастапен автор во изданието, кога во прашање е ликовно-визуелниот елемент, е дипломираниот ликовен уметник Дарко Богданов од Виница. Тој се потпишува како илустратор на четири стрипа, од единаесетте објавени, распослани на вкупно шеснаесет страници.

Клучен момент за овој „Стрип Алманах“ е тоа што може слободно да се каже дека во најголема мера е производ на актуелната и најнова македонска стрип продукција. Имено, повеќе од половина од објавените стрипови во него се со понов датум, односно се напишани и нацртани во последните 12 месеци, па за многу од овие стрип табли ова е нивно прво објавување. Во исто време и дел од таблите со постар датум исто така не биле претходно објавени на хартија (каков што е случајот со стриповите “You’re my thrill” и „Космогонија“), па тој факт и нив ги прави како да се сеедно „нови“.

Тоа што се забележува на прв поглед кога ќе се разгледа овој алманах, и што е особено интересно, е шареноликоста во жанровската застапеност. Во алманахот ја имаме стрип уметноста во мало. Во скоро иста мера е застапен и мејнстрим и алтернативниот момент, а има и елементи од повеќе стрип жанрови. Имаме надреалистична метафизичка приказна („Космогонија“), потоа супер херојска/пародиска („Суперхерој“), детскиот жанр („Приказна за безбојното мече“), како нештата би биле малку зачинети се провлекла суптилно и еротиката (“You’re my thrill”), за да стигнеме дури и до магичен реализам („Балада за мојот непријател“, „Си беше еднаш еден човек“) итн. Овде е убаво, исто така, да се спомне дека токму последниов наброен стрип погоре – „Си беше еднаш еден човек“ во декември 2019 година на меѓународниот стрип фестивал во Ваљево, Србија, ја доби наградата за најдобро раскажување во конкуренција од пристигнатите дела на 103 автори од 11 земји, што е знак дека кога нешто е убаво и сериозно сработено лесно се препознава и ги надминува локалните рамки.

Овој „Стрип Алманах“ има 48 страници А4 формат, печатени црно бело и е во издание на Стрип центарот на Македонија од Велес. Неговото финансирање, пак, е со поддршка од Министерството за култура како дел од проектите од национален интерес во културата за 2020 година.

Дарко Богданов (извор: Патем)

Sunday, June 28, 2020

Објавена книгата „Визуелна хроника на македонскиот стрип: 2000-2007“

Стрип центарот на Македонија со седиште во Велес, со поддршка од Министерството за култура, деновиве го објави вториот том на „Визуелна хроника на македонскиот стрип“. Автор на ова енциклопедиско издание е стрип-хроничарот и сценарист Александар Стеванов од Штип, кој воедно се потпишува и како негов графички уредник.



Продолжувајќи ја иницијативата за прибележување на домашното стрип-творештво и издаваштво, во книгата Стеванов го обработува периодот 2000 – 2007. А, наспроти мнението за домашната деветта уметност како непостоечка, во неа по хронолошки редослед се опфатени над 200 одредници поврзани со македонскиот стрип: публикации, изложби, работилници, фестивали...

За да се избегне сувопарност на материјалот, во публикацијата се пренесени стотина цитати и мноштво илустрации. А, за олеснување на работата на некои идни истражувачи, на нејзините последни страници уредно се поместени ендноти кои реферираат кон други изданија (весници, списанија, книги, каталози) и мрежни места, како и регистар на најчесто користените термини.

Исто како и претходниот том, кој го опфаќаше периодот 1990 – 1999, и овој е со формат А4 и има 60 страници печатени во боја. Илустрацијата од насловната страница на изданието е фрагмент од стрип изработен од уметникот Синиша Цветковски. До крајот на годината, во авторство на Стеванов се очекува да излезе уште една публикација посветена на македонскиот стрип.

Објавено (TIME.mk, Grid) и на:

Friday, June 26, 2020

Излезе од печат „Стрип Алманах“ бр. 4

Во издание на Стрип центарот на Македонија со седиште во Велес, а со поддршка од министерството за култура, деновиве од печат излезе четвртиот број на публикацијата „Стрип Алманах“. Станува збор за збирка дела од деветтата уметност – колективен труд на група млади македонски уметници предводени од наградуваниот сценарист Александар Стеванов.




Повеќето од стриповите презентирани на страниците на оваа публикација се од понова продукција, а воедно и дел од оние постарите се објавени премиерно во печатена форма. Во улога на илустратори на објавените дела се јавуваат: Дарко Богданов, Весна Ничевска, Катерина Николовска-Тери, Мирко Бојаџијевски, Стефан Коцевски и Елиза де Соуза.

„Од детски стрипови, преку исклучиво формалистички, па до такви инспирирани од историјата и суперхероите, се работи за навистина шаренолика публикација. Верувам дека секој еден би пронашол нешто интересно во ваквиот колаж од жанрови и стилови“, изјави сценаристот Стеванов.

Како специјално издание на магазинот „Стрип Креатор“, првиот број на „Стрип Алманах“ излезе во 2015 година. По двегодишна пауза, преку овој четврти број, македонските вљубеници во стрипот одново имаат можност да уживаат во селекција на најнови дела од домашната стрип-сцена.

Објавено и на (TIME.mk, Grid):

Wednesday, May 20, 2020

Хроника за една запоставена уметност

Пред речиси една година, од печат излезе првиот том од книгата „Визуелна хроника на македонскиот стрип“, во издание на Стрип центар на Македонија – Велес. Со желба за подетално информирање на јавноста за ова ретко и значајно дело за најзапоставената уметност кај нас, со авторот Александар Стеванов електронски разменивме прашања и одговори по повод книгата, кои беа искористени за еден напис.

Денес, во пресрет на излегувањето од печат на вториот том од хрониките, решивме да се навратиме на оригиналната форма на нашиот разговор и да ви го пренесеме како интервју.

1. Како дојде до идејата за ваков концепт на книгата?

Оваа книга, како своевиден паметник, првенствено е посветена на македонскиот стрип-автор (и на неговото дело), категорија која кај нас никогаш не уживала доволна почит. Па како таква се роди не како логична последователност на побарувачката и интересот од страна на читателите, туку како резултат на потребата да се прибележи еден сегмент од македонската уметност и творештво. Покрај „Стрип – запис со човечки лик“ на Томислав Османли, книга во која едно поглавје е посветено на историјата на македонскиот стрип, до пред само неколку години не постоеше ниту една друга во која се обработува македонското стриповско минато...
   
Во ретроспектива, веројатно тоа била причината. А, инспирацијата, односно поводот, можеби е обид за пркос кон мислењето кое, иако е погрешно, опстојува цело време, а тоа е дека – во Македонија нема стрип.


Во оваа насока, би сакал да спомнам дека книгата е правена по урнекот на неколку странски стрип-хроники во издание на „Дорлинг Кајндерсли“ (Dorling Kindersley). Можеби би било интересно и да се сподели дека изборот на бои, кој во неа е различен за секоја година, не е случаен, туку е според селекцијата на „Пантон“ (Pantone) за деведесеттите.
   
2. Колку време, реално, работеше на книгата: прибираше информации, изјави, мислења, стрип-ревии – пишуваше и дизајнираше?
   
Домашната стрип-сцена активно ја следам уште од 2008 или 2009 година, како автор од неа сум дел од 2010 година, а и во текот на деведесеттите ги купував стрип-ревиите. Но, со планско целенасочено истражување, прибележување на информациите, нивно класифицирање, архивирање (речиси сите реферирани веб-содржини се архивирани на Archive.org) и подредување по хронолошки редослед, веројатно започнав при крајот на 2014 година. Што се однесува, пак, до пишувањето, уредувањето и дизајнирањето на „Визуелната хроника“, мислам дека со тоа започнав во втората половина на 2015 година.
   
Овде би сакал да потцртам дека кога велам „Визуелната хроника“, не мислам само на книгата (1990 – 1999) која излезе минатата година и која е само прв том, туку на сите планирани томови кои го опфаќаат периодот од 1990 до 2020 година. Причината да ги работам во исто време беше резултат на мојот првичен план – „Визуелна хроника на македонскиот стрип“ да излезе како едно големо издание од над 300 страници. Имајќи предвид дека се покажа оти тоа од издавачки аспект се граничи со невозможното, поради високата цена на печатарски трошоци (А4 формат, во боја и печатено на квалитетна хартија) во комбинација со недоволната побарувачка за изданија од овој тип, мораше да се направи компромис, односно да се пристапи кон план Б.
   
Цитатите не ги земав директно од авторите, туку индиректно од написи (наведено е во енднотите од каде) првенствено за автентичност, а второ за да се испочитува трудот на луѓето кои „во реално време“ пишувале за стрип. Не сакав книгата да биде само мое видување на нештата, туку да е прошарана и со ставови на други стрип-чинители, без оглед дали јас се согласувам со нив или не. Предуслов за изборот на цитати беше да се кажани/напишани во дадената година и/или да се однесуваат на издание/настан од таа година.

3. Кој го финансираше излегувањето на книгата?
   
„Визуелна хроника на македонскиот стрип: 1990 – 1999“ беше целосно завршена уште во втората половина на 2017 година. Иако се обидов на неколку начини и тропнав на повеќе адреси, за жал, не успеав да наидам на разбирање и подадена рака во делот околу нејзиното финансирање/објавување. Се радувам дека во програмата за 2019 година, Министерството за култура на Република Македонија во неа препозна проект од национален интерес и го поддржа нејзиното објавување.

4. Дали ги имаш (зачувано) сите стрип-ревии што се наведени во книгата?
   
Би сакал да ги имав, но не е така. Ги имам сите броеви од стрип-ревиите „Макстрип“, списание со кое се запознав со добар дел од активните домашни стрип-автори во тоа време, „Стрип Арт“, „Тотем“, „Лифт“, како и поголем дел од броевите од списанијата „Илустриран забавник“ и „Клик“. Од оние неколку броја кои излегоа од „Стрипотека“ и од „Стрип експрес“, немам ниеден број. Но, во секој случај за мене стрип-колекционерството претставува споредна дејност. Купувам домашни стрипови првенствено за да дадам поддршка на нивните автори. Жалното не е дека јас ги немам сите, туку дека сите споменати домашни стрип-ревии ги немаат ни во македонските библиотеки.
   
Како тогаш доаѓав до нив и до останатите информации? Од препрочитување на написите за стрип во комбинација со честа посета на препродавачите на стари книги, преку архивите на СЦМ-Велес, како и преку приватни архиви, првенствено онаа на мојот пријател Дарко Богданов, па до директна комуникација со стрип-чинителите од тој период.


5. Што друго имаш пишувано на тема стрип?
   
Поопширни написи за актуелности од домашната стрип-сцена имам објавувано на порталите „Mkd-news“, „Македонска нација“, како и во е-списанието „Македонска Ризница“. На последното, всушност, бев одговорен за стрип, а имам објавувано и во списанието „Деветка“, како и на регионалниот портал специјализиран за стрип – „StripVesti“. Досега имам направено над 20 интервјуа со домашни стрип-автори, како и објавено десетина поопширни написи од областа на стрип-историјата. Од пред некоја година имам своја текстуална рубрика за во домашната ревија „Стрип Kреатор“ на уредникот Ване Трајков, а имам објавувано и во босанскиот „Парабелум“. Во соработката со уредниците Давид и Горан Трајковиќ, напис за стриповското минато на овие простори беше објавен минатата година во „Рас комик“, а таков би требало да излезе и во овогодинешниот број на ова српско списание. Во скоро време стрип-рецензии во мое авторство би требало да излезат и во „Градина“ и „Стрип пресинг“ на уредникот Марко Стојановиќ.
   
Во 2018 година од печат излезе книгата „Македонскиот стрип во изданијата на новосадски ’Дневник‘“, скромно самоиздание финансирано со делумна поддршка од „Скопје креатива“. За ова издание ми помогнаа „браќата по оружје“ Дарко Богданов и Саше Гачев. Имам напишано уште една книга за домашен стрип, за самите зачетоци на оваа уметност на македонско тло, која да не беше коронавирус-епидемијата можеби веќе ќе беше отпечатена и промовирана.
   
6. Во книгата на повеќе места си потпишан како стрип-автор. Кои се твои стрипови и кога и каде ги имаш објавувано?
   
Дезигнациите „стрип-автор“, „стрип-сценарист“, „стрип-хроничар“ и сл., се дадени условно, имајќи предвид дека станува збор за издание посветено на деветтата уметност. На пример, сите ние знаеме дека Томислав Османли е првенствено наш истакнат писател и новинар, но со оглед на тоа дека книгата се однесува на стрип, покрај неговото име (можеби ненужно) стои „стрип-хроничар“ или „стрип-теоретичар“. Таквите дезигнации се условни и од еден друг аспект – дури со него да се занимава(л) и професионално, овде ретко кому стрипот му е примарна дејност. Истото важи и за мене.
   
Каде јас имам објавувано стрипови? Во списанијата: „Синдром“, „Стрип Креатор“, „Comix“, „Македонска Ризница“, „Чивилук“, „Војвоѓански стрип“, „Парабелум“, „Колибри+“, „Рас комик“... Минатата година во „Парабелум“, кој важи за најобемен балкански стрип-магазин, излезе стрип нацртан од Наташа Коњевиќ од Бања Лука, а според мое сценарио. Гостин-автор сум во стрип-албумот „Мрак Хумор Тишина“ на Дарко Богданов и Јордан Коцевски, а имам вмешано прсти, како летерер, и во графичката новела „Дан Фадил“ на уредникот Гоце Цветановски, во издание на шкотската издавачка куќа „Комик Бру“, како и во американското стрип-издание „Доминос“. Автор сум на сите сценарија во третиот број на стрип-публикацијата „Стрип Алманах“ во издание на СЦМ-Велес и сум целосен автор на малечката стрип-сликовница (или стрип/сликовница) „Девојче на Месечината“ која во издание на „Стрип квадрат“ од Скопје беше објавена во 2017 година.
   
Од 2010 година редовно учествувам на меѓународните стрип-манифестации од регионот, имам освоено прво место за сценарио на стрип-фестивалот во Лесковац, второ место и награда за најдобро раскажување на оној во Ваљево, како и второ и две трети места на салонот во Велес.


7. Книгава излезе пред една година. Што очекуваше кога ја издаваше и какви се реакциите и интересот за неа?
   
Искрено, на некој површен супстратум од свесноста немав никакви очекувања. Ми беше битно да си го завршам мојот дел од работата најдобро што може во зададената рамка од услови и можности. Бев презафатен да се подготви на време, фактите да се проверат неколку пати, да се направат некои нужни измени и да се одолее на други... Крајниот резултат, како целосен производ (содржина, уредување, дизајн, печат, хартија...), е нешто од што сум презадоволен. Несвесно, можеби се надевав да биде малку поекспонирана. Но, за последното и јас сум виновен, не уживам да се експонирам како автор, а книгата како и секоја друга книга не може целосно да се одвои од авторот.
   
Во врска со реакциите, непосредно по нејзиното објавување, на стрип-колонијата во Велес се запознав со словенечкиот стрип-автор, хроничар и одличен познавач на словенечкиот стрип – Изток Ситар. Неговиот коментар за книгата беше: не знаев дека по распадот на СФРЈ во Македонија имало толку многу стрип-изданија. Слични беа коментарите и на повеќето кои имаа можност да ја видат, а кои воедно споделија некакво мислење со мене, од кои дел се македонски стрип-автори. Тоа е доказ дека малку го знаеме домашното стриповско минато и ја потврдува потребата од една ваква книга.
   
8. Книгата може да се купи во „Бункер“ – ќе биде ли достапна и на други места? Кога и каде?
   
Тоа зависи од издавачот Стрип центар на Македонија – Велес. А, имајќи предвид дека сум од Штип, моите сограѓани кои се заинтересирани за неа ќе можат да ја набават директно преку мене.
   
9. Дали ќе следуваат продолженија на книгата – историја на македонскиот стрип од 1999 наваму?
   
Мојата работа како автор и дизајнер во тој поглед е целосно завршена. Продолженијата се спремни, па во издание на Стрип центарот на Македонија, а со поддршка од македонското Министерство за култура, вториот том (2000 – 2007) се очекува да излезе годинава. Се надевам дека и наредните томови, еден по друг, ќе излезат во годините што следуваат.


10. Има ли надеж за македонскиот стрип?
   
Стрипот во Македонија, уште од неговото раѓање кон крајот на триесеттите години на минатиот век, опстојувал првенствено благодарение на ентузијазмот на авторите. Радува тоа што во последната половина деценија и државата изрази поголема спремност за поддршка на овој сегмент од културата, па стигнавме до една кулминативна точка за домашното стрип-издаваштво.

Во текот на шеесеттите, седумдесеттите и осумдесеттите години на минатиот век, стрипови на македонски автори се печатени во тиражи од по неколку десетици, па дури и над сто илјади примероци. Денес е незамисливо да се достигнат тие бројки. Македонските стрипови се печатат во тираж од по 300 до 500 примероци. Така што, далеку сме од враќање на тие „златни денови“ на стрипот. Но, за разлика од тоа време, денес има многу повеќе авторски проекти. Ако во текот на минатиот век е објавен само еден луксузен стрип-албум на македонски автор, денес на секои два-три месеци се појавува по еден нов стрип-албум на домашен автор. Така што, идентично како и македонското оро – три чекори напред, два назад – македонскиот стрип назадува од еден аспект, за да напредне во друг и обратно. А, тоа е интересно за следење.

Има ли надеж за македонскиот стрип? Искрено се надевам. Но и да нема надеж, доброто е што мал е бројот на оние кои во една таква ситуација би пролеале по некоја солза.
   
Наташа Атанасова